Thông tin chung:
Công trình: Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din ở Ardabil (Sheikh Safi al-din Khānegāh and Shrine Ensemble in Ardabil)
Địa điểm: Tỉnh Ardabil, Iran (N38 14 55 E48 17 29)
Thiết kế kiến trúc:
Quy mô: Diện tích Di sản 2,1353 ha; Vùng đệm 13,0616 ha
Năm thực hiện: Thế kỷ 16
Giá trị: Di sản thế giới (2010; hạng mục i, ii, iv)
Iran (còn gọi là Ba Tư) là một quốc gia ở Tây Á, phía Tây Bắc giáp Armenia và Azerbaijan; phía Bắc giáp biển Caspi; Đông Bắc giáp Turkmenistan; phía Đông giáp Afghanistan và Pakistan; phía Nam giáp vịnh Ba Tư và vịnh Ô-man; phía Tây giáp Thổ Nhĩ Kỳ và Iraq.
Iran nằm tại trung tâm khu vực Âu Á và gần eo biển Hormuz, có một tầm quan trọng về địa chính trị.
Iran có diện tích khoảng 1.648.195 km2, là quốc gia lớn thứ 2 tại Trung Đông và lớn thứ 17 trên thế giới. Với 82 triệu dân (2018), Iran là quốc gia đông dân thứ 18 trên thế giới. Thủ đô là thành phố Tehran.
Iran là một trong những nền văn minh lâu đời nhất của nhân loại.
Nền văn minh Iran bắt đầu với sự hình thành các vương quốc Elamite (Elamite kingdoms) trong thiên niên kỷ thứ tư trước Công nguyên (TCN). Người Iran là một trong những tộc người đầu tiên sử dụng toán học, hình học và thiên văn học trong kiến trúc. Kiến trúc Iran gắn liền với các hình tượng vũ trụ, với nhận thức nhờ đó con người được giao tiếp và tham gia quyền lực với thiên đàng. Triết lý này không chỉ mang lại sự thống nhất và liên tục cho kiến trúc Ba Tư, mà còn trở thành một nguồn động lực quý giá cho nghệ thuật kiến trúc.
Vào thế kỷ thứ 7 TCN các bộ tộc Media Iran đã cùng nhau thành lập vương Quốc Median (Median Empire). Vương quốc đạt đến đỉnh cao về quy mô lãnh thổ vào thế kỷ thứ 6 TCN dưới thời Vương triều Achaemenid (Achaemenid Empire, khoảng 550-330 TCN), được thành lập bởi Cyrus Đại đế (Cyrus the Great, cai trị năm 559 – 530 TCN), trở thành Đế quốc Ba Tư. Đây là Đế chế liên kết được nhiều dân tộc có nguồn gốc và tín ngưỡng khác nhau; hình thành được mô hình chính quyền tập trung, quan liêu (chuyển từ cách thực hiện tự phát, thiếu kế hoạch, định hướng giá trị truyền thống sang cách làm việc có hệ thống, tổ chức theo quy tắc, luật lệ, định hướng mục đích và duy lý); xây dựng được hệ thống đường bộ, bưu chính, sử dụng ngôn ngữ chính thức trên toàn bộ lãnh thổ, phát triển các dịch vụ dân sự và một đội quân chuyên nghiệp. Sự thành công của Đế chế Achaemenid đã truyền cảm hứng cho các vương triều Iran sau này.
Đế chế Achaemenid sụp đổ dưới sự thống trị của Alexander Đại đế (Alexander the Great, cai trị năm 336 - 323 TCN) vào thế kỷ thứ 4 TCN và bị chia thành nhiều vương quốc thuộc văn minh Hy Lạp, như vương quốc Seleucid (Seleucid Empire), còn gọi là thời kỳ Hy Lạp hóa (Hellenistic period).
Đế chế Seleucid trở thành một trung tâm lớn của văn hóa Hy Lạp, duy trì sự ưu việt của phong tục Hy Lạp, nơi tinh hoa chính trị Hy Lạp thống trị, chủ yếu ở các khu vực đô thị. Dân số Hy Lạp của các thành phố hình thành nên giới tinh hoa và được củng cố bởi sự nhập cư từ Hy Lạp.
Vào thế kỷ thứ 3 TCN, người Iran nổi dậy lập Đế chế Parthia (Parthian Empire) và Đế chế Sasanian (Sasanian Empire, tồn tại năm 224- 651). Sau đó Iran dần trở thành một trong những cường quốc hàng đầu thế giới vào 4 thế kỷ tiếp theo.
Người Hồi giáo Ả Rập đã chinh phục Đế chế Sasanian vào thế kỷ thứ 7 sau Công nguyên, cùng với đó là việc Hồi giáo hóa Iran, dẫn đến sự suy tàn của tôn giáo thống trị Zoroastrianism (Hỏa giáo), là một trong những tôn giáo liên tục lâu đời nhất trên thế giới, được thành lập bởi nhà lãnh đạo tinh thần nói tiếng Iran Zoroaster, còn được gọi là Zarathushtra, sống trong khoảng năm 1500 - 1000 TCN. Đây là quốc giáo của nhà nước Ba Tư trước Hồi giáo, trong giai đoạn năm 600 TCN đến năm 650 sau Công nguyên.
Trong hai thế kỷ tiếp theo, một loạt triều đại Hồi giáo bản địa (Iran Intermezzo) xuất hiện: Tahirids (năm 821 - 873); Sajids (năm 889 - 929); Saffarids (năm 861 - 1003); Samanids (năm 875/819 - 999); Ziyarids (năm 930 -1090); Buyids (năm 934 - 1062); Sallarids (năm 942- 979). Tiếp đó, người Thổ Nhĩ Kỳ thuộc vương triều Seljuq (Seljuq dynasty, tồn tại từ thế kỷ 10 – 12) và người Mông Cổ Ilkhanate (tồn tại từ thế kỷ 13 – 14) đã chinh phục Ba Tư.
Sự trỗi dậy của vương triều Safavids (Safavid dynasty) trong thế kỷ 15 đã dẫn đến việc tái lập quốc gia Iran và chuyển đổi sang Hồi giáo dòng Shia (Shia Islam). Đây là ngoặt trong lịch sử Iran và Hồi giáo.
Thế kỷ 18, dưới thời vua Nader Shah Afshar (cầm quyền 1736- 1747), Iran là một trong những quốc gia hùng mạnh nhất khu vực.
Đến thế kỷ 19, sau một loạt xung đột với Đế quốc Nga, Iran đã chịu những tổn thất lãnh thổ đáng kể.
Triều đại Pahlavi (Pahlavi dynasty, tồn tại từ năm 1925 – 1979) là vương triều cuối cùng của Đế chế Iran. Tiếp đó, là giai đoạn của quốc gia Iran thời hiện đại.
Trong lịch sử phát triển, Iran là một quốc gia và một xã hội đa nguyên, bao gồm nhiều nhóm sắc tộc, ngôn ngữ và tôn giáo, lớn nhất là Ba Tư, Azeris, Kurds, Mazandaranis và Lurs.
Ngày nay, Iran được chia thành 5 khu vực với 31 tỉnh. Các tỉnh chia thành quận/huyện, phường/xã.

Bản đồ Iran và vị trí thành phố Ardabil, tỉnh Ardabil , Iran
Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din nằm tại thành phố Ardabil, thủ phủ của tỉnh Ardabil, phía tây bắc Iran.
Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din được xây dựng như một thành phố thu nhỏ với chợ, nhà tắm công cộng, quảng trường, các công trình tôn giáo, nhà ở và văn phòng.
Đây là một tu viện (khānegāh) dòng Sufi lớn nhất và hoàn chỉnh nhất, đồng thời là đền thờ Sufi nổi bật nhất, vì nơi đây cũng là nơi đặt lăng mộ của Sheikh Safi al-din, người sáng lập triều đại Safavid.
Vì những lý do này, nơi đây đã phát triển thành một nơi trưng bày các tác phẩm nghệ thuật và kiến trúc thiêng liêng từ thế kỷ 14 đến thế kỷ 18 và là trung tâm hành hương tôn giáo của người theo dòng Sufi.
Quần thể Tu viện và Lăng mộ Sheikh Safi al-din ở Ardabil có giá trị toàn cầu nổi bật như một kiệt tác nghệ thuật và kiến trúc, đồng thời là biểu tượng xuất sắc cho các nguyên tắc cơ bản của Chủ nghĩa Sufi (Sufism). Ngôn ngữ kiến trúc Ilkhanid và Timurid, chịu ảnh hưởng bởi triết lý Sufi, đã tạo ra những hình thức không gian và hoa văn trang trí mới. Bố cục của quần thể trở thành nguyên mẫu cho những biểu hiện kiến trúc sáng tạo và là nguồn tham khảo cho các nhà tu viện khác. Là đền thờ của một bậc thầy Sufi lỗi lạc, đồng thời là người sáng lập triều đại Safavid, di sản này vẫn được coi là thiêng liêng ở Iran cho đến ngày nay.
Quần thể Tu viện và Lăng mộ Sheikh Safi al-din ở Ardabil, Iran được UNESCO tôn vinh là Di sản thế giới (năm 2010) với tiêu chí:
Tiêu chí (i): Ý tưởng về bố cục tổng thể của Quần thể, tỷ lệ không gian bên trong và bên ngoài cũng như của các tòa nhà, thiết kế và trang trí tinh tế của chúng, cùng với điểm nhấn được tạo ra bởi con đường tuần tự dẫn đến đền thờ Sheikh Safi al-Din, tất cả kết hợp lại, đã góp phần tạo nên một quần thể độc đáo, một tuyệt tác về tài năng sáng tạo của con người, nơi thẩm mỹ và tâm linh hòa quyện trong một cuộc đối thoại hài hòa.
Tiêu chí (ii): Các không gian và đặc điểm kiến trúc của Di sản đã tích hợp những ảnh hưởng của thời kỳ Ilkhānid và Timurid với thông điệp tôn giáo của Sufism, thị hiếu về trang trí tinh tế và không gian nội thất rộng rãi, đã tạo ra một bước phát triển mới về hình thức kiến trúc và nghệ thuật tạo hình.
Tiêu chí (iv): Quần thể Sheikh Safi al-Din là một nguyên mẫu và một ví dụ nổi bật về một quần thể tôn giáo thế kỷ 16, kết hợp với các chức năng xã hội, từ thiện, văn hóa và giáo dục, chứa đựng tất cả các yếu tố quan trọng đã trở thành đặc trưng của kiến trúc triều đại Safavid và trở thành nguyên mẫu cho các tu viện (khānegāh) và đền thờ khác.

Sơ đồ phạm vi Di sản Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din tại Ardabil, Iran
Triều đại Safavid coi trọng hình thức lăng mộ - nhà thờ Hồi giáo.
Quần thể Di sản là một Tu viện (khānegāh) dòng Sufi. Tu viện được thiết kế cho việc tụ họp các huynh đệ dòng Sufi, nơi để thực hành tâm linh và giáo dục tôn giáo.
Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din tại Ardabil là một trung tâm hành hương lớn và là một ví dụ tiêu biểu về kiến trúc của triều đại Safavid. Đền thờ dành riêng cho nhà lãnh đạo (Sheikh) Safi al-Din Ardabili.
Safi-ad-Din Esḥāq Ardabili (năm 1252/3 – 1334) là một nhà thơ, nhà thần bí, giáo viên và bậc thầy Sufi (Sufism, một hệ thống thực hành tôn giáo thần bí trong Hồi giáo với đặc trưng bởi sự tập trung vào tu tập, tâm linh, nghi lễ và khổ hạnh. Ngày nay, Sufism vẫn tiếp tục đóng một vai trò quan trọng trong thế giới Hồi giáo).
Sheikh Safi al-Din Ardabili (1252-1334) là người thừa kế tinh thần và con rể của vị Sufi Murshid vĩ đại, Sheikh Zahed Gilani (1218 -1301). Safi-ad-Din Esḥāq đã biến dòng Sufi địa phương ở Ardabil thành một phong trào tôn giáo quốc tế. Những lời dạy và dòng Sufi của ông đóng vai trò nền tảng trong việc thành lập triều đại Safavid ở Ba Tư (1501/02 – 1736), triều đại đã đưa Hồi giáo Shia trở thành quốc giáo.

Safi ad-din Ardabili được bao quanh bởi các đệ tử của mình, tranh vẽ vào thế kỷ 16
Quần thể Di sản là một trung tâm văn hóa và giáo dục. Ban đầu hoạt động như một thành phố thu nhỏ với các khu chợ, nhà tắm công cộng, cơ sở tôn giáo, nhà ở, văn hóa, giáo dục và văn phòng riêng, dáp ứng các nhu cầu vật chất và tinh thần của cư dân và khách hành hương, bao gồm giáo dục, chăm sóc sức khỏe và sinh kế.
Quần thể tượng trưng cho sự du nhập của Hồi giáo Shia dưới triều đại Safavid như một quốc giáo. Nơi đây đóng vai trò là trung tâm then chốt trong việc truyền bá tín ngưỡng Shia và chủ nghĩa Safavid, mở rộng ảnh hưởng ra ngoài Iran đến những nơi xa xôi như Trung Quốc và châu Phi. Khu thánh đường là địa điểm hành hương và thờ cúng, thu hút du khách từ khắp Iran và các vùng Hồi giáo khác.
Tại đây lưu giữ những lời dạy của Sheikh Safi al-Din. Toàn bộ hệ thống tín ngưỡng này đóng vai trò trung tâm trong sự tồn tại và truyền bá tín ngưỡng Safavi.
Quần thể Di sản gồm nhiều hạng mục công trình: Lăng mộ của Sheikh Safi al-Din Ardabili và một số lăng mộ khác. Ngoài ra, tại đây còn bao gồm nhiều khu vực khác nhau như sân trong, thư viện, nhà thờ Hồi giáo, trường học…Tất cả đều được thiết kế dựa trên các nguyên tắc kiến trúc truyền thống của Iran, bao gồm các sân trong hẹp hay "giếng trời" để đón ánh sáng và không khí.
Quần thể bao gồm một tuyến đường dẫn đến đền thờ (lăng mộ) của các Sheikh, được chia thành 7 phần, phản ánh 7 giai đoạn của Chủ nghĩa thần bí Sufi (Sufism). Các phần khác nhau của lăng mộ được ngăn cách bởi 8 cổng, tượng trưng cho 8 thái độ của Sufism.

Sơ đồ mặt bằng Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-Din tại Ardabil, Iran

Tổng mặt bằng Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-Din tại Ardabil, Iran
Quần thể Di sản từ phía ngoài vào trong gồm:
1. Cổng chính
Cổng chính (Main gate/ Darvāzeh, hình vẽ ký hiệu P) nằm tại phía bắc Quần thể hướng ra phía quảng trường Ali-ghapu (Ali-ghapu Square) hay một ngã ba đường.

Cổng chính (mặt phía trong), Quần thể Sheikh Safi al-Din Khānegāh và Đền thờ ở Ardabil, Iran
2. Quảng trường – Sân trong
Quảng trường (Square/ Meydān) nằm phía sau Cổng chính (hình vẽ ký hiệu N), như một sân trong do các công trình bao quanh các phía. Bên trong sân là các ô cỏ. Phía đông của Quảng trường là tượng đài Sheikh Safi al-din

Tượng đài Sheikh Safi al-din tại Quảng trường - Sân trong, Quần thể Sheikh Safi al-Din Khānegāh và đền thờ ở Ardabil, Iran.
3. Cổng thứ hai
Cổng thứ hai (Second gate, hình vẽ ký hiệu O) nằm tại phía nam Sân trong (M). Đây là một cổng nhỏ với nhiều chi tiết trang trí xung quanh.

Phối cảnh Cổng thứ hai, Quần thể Sheikh Safi al-Din Khānegāh và Đền thờ ở Ardabil, Iran
4. Sân vườn ngoài
Sân vườn ngoài (Arsa, hình vẽ ký hiệu M) nằm tại phía nam Cổng thứ hai (O). Phía đông của Sân là khu vực đang được khảo sát (Area under survery).
Sân trong rộng lớn mang đến một không gian mở yên tĩnh, được tô điểm bằng những khu vườn, đài phun nước lối đi và hệ thống cây xanh, tạo nên một bầu không khí thanh bình cho du khách. Từ đây dẫn tới lối vào Sân trong và khu vực Đền thờ.
Phía nam của Sân vườn là một số phòng (hình vẽ ký hiệu T).

Phối cảnh Sân vườn, Quần thể Sheikh Safi al-Din Khānegāh và Đền thờ ở Ardabil, Iran; Phía sau ảnh là tháp của Lăng mộ Sheikh Safi al-din
5. Khu vực Đền thờ
Khu vực Đền thờ gồm nhiều khối công trình:
5.1. Lăng mộ Sheikh Safi al-din
Lăng mộ Sheikh Safi al-din (Sheikh Safi al-din tomb/ Allāh Allāh dome, hình vẽ ký hiệu A) nằm tại phía nam Khu vực Đền thờ, được khởi dựng bởi con trai ông là Sheikh Sadr al-Dīn Mūsā (năm 1305–1391), sau khi Sheikh Safi qua đời vào năm 1334.
Công trình này được xây dựng từ đầu thế kỷ 14 (năm 1335) đến cuối thế kỷ 18.
Lăng mộ là một tòa tháp tròn với mái vòm, cao khoảng 17m.
Mái vòm và các bức tường của Lăng mộ thể hiện một bảng màu phong phú và rực rỡ, bao gồm các sắc thái xanh lam, xanh ngọc, xanh lá cây và vàng, tạo nên hiệu ứng thị giác quyến rũ, gợi lên cảm giác tâm linh và trang nhã.
Trần nhà và mái vòm có các họa tiết trang trí bằng vữa dạng Muqarnas, bao gồm các yếu tố hình học ba chiều nhỏ tạo nên cấu trúc giống như tổ ong. Đặc điểm này góp phần tạo thêm cấu trúc xây dựng, chiều sâu và vẻ đẹp cho không gian nội thất.
Bên dưới mái vòm là một hầm mộ, một trong những tác phẩm quý giá của lăng mộ.
Xung quanh mép hầm mộ có một dòng chữ được khắc theo kiểu thư pháp Reqa (một trong sáu kiểu chữ thư pháp Ả Rập, được sử dụng chủ yếu cho thư từ, sắc lệnh hoặc bản thảo). Những dòng chữ khắc này bao gồm các câu kinh Qur'an, lời cầu nguyện và các đoạn thơ, truyền tải những thông điệp tâm linh và làm tăng vẻ đẹp thẩm mỹ của không gian.
Một điểm nổi bật khác tại Lăng mộ là kỹ thuật lát gạch tinh xảo được gọi là "gạch khảm", một đặc trưng của nghệ thuật lát gạch Iran hoặc Hồi giáo. Các viên gạch được sắp xếp tỉ mỉ để tạo thành các họa tiết hình học, hoa văn và các thiết kế phức tạp, thể hiện sự tài hoa về nghệ thuật và kiến trúc của thời kỳ Safavid.

Phối cảnh tổng thể Lăng mộ Sheikh Safi al-din (chính giữa ảnh, bên phải ảnh là Lăng mộ Muhiyy al-din muhammad), Ardabil, Iran

Lăng mộ Sheikh Safi al-din, Ardabil, Iran

Bên trong Lăng mộ Sheikh Safi al-din, Ardabil, Iran

Trang trí trần Lăng mộ Sheikh Safi al-din
5.2. Lăng mộ vua Shāh Ismāil
Lăng mộ Shāh Ismāil (Shāh Ismāil I tomb, hình vẽ ký hiệu B) nằm cạnh phía đông Lăng mộ Sheikh Safi al-din.
Ismail là người sáng lập và là vị vua đầu tiên của triều đại Safavid (trị vì từ năm 1501 – 1524). Triều đại của ông là một trong những triều đại quan trọng nhất trong lịch sử Iran. Thời đại Safavid thường được coi là khởi đầu của lịch sử Iran hiện đại.
Công trình được xây dựng vào năm 1524, dạng tháp tròn.

Tháp tròn trên Lăng mộ Shāh Ismāil, Ardabil, Iran

Bên trong Lăng mộ Shāh Ismāil, Ardabil, Iran
5.3. Lăng mộ Muhiyy al-din muhammad
Lăng mộ Muhiyy al-din muhammad/Haram-khānā (Muhiyy al-din muhammad tomb, hình vẽ ký hiệu C) nằm cạnh phía đông nam Lăng mộ Sheikh Safi al-din và phía nam Lăng mộ B. Shāh Ismāil.
Muhyi al-Din Muhammad là con trai cả của Sheikh Safi al-din. Lăng mộ của ông là công trình cổ nhất trong quần thể, được chính Sheikh Safi al-din xây dựng sau khi con trai ông qua đời năm 1324. Công trình có mặt bằng hình vuông, kích thước 5m x 5m, phía trên có tháp tròn.

Lăng mộ của Muhiy al-Din, bên trái ảnh là Lăng mộ tháp vòm của Shayk Safi
5.4. Sảnh Shāhnishin
Sảnh Shāhnishin (alcove, hình vẽ ký hiệu D) nằm tại phía đông bắc của Lăng mộ Sheikh Safi al-din.
5.5. Dār al-Huffāz – Nhà của người đọc kinh Koran
Dār al-Huffāz (Qandil-khānā, hình vẽ ký hiệu E) nằm tại phía đông của Khu vực Đền thờ. Đây là công trình thư viện, phòng cầu nguyện hay còn gọi là "Nhà của người đọc kinh Koran"(“Home of Coran reciter").

Mặt trước công trình Dār al-Huffāz, bên phải ảnh là Lăng mộ Sheikh Safi al-din, Ardabil, Iran

Trang trí mái vòm tại công trình Dār al-Huffāz, Ardabil, Iran

Nội thất công trình Dār al-Huffāz, Ardabil, Iran
5.6. Chini-khānā – Ngôi nhà Trung Hoa
Chini-khānā (Khānegāh, hình vẽ ký hiệu F) nằm tại phía đông của Khu vực Đền thờ. Ngôi nhà Trung Hoa được xây dựng vào thế kỷ 17, nơi cất giữ các đồ nghi lễ của khu thánh đường. Công trình có quy mô lớn với mặt bằng hình vuông và 4 hốc tường. Mái dạng vòm với các họa tiết trang trí bằng vữa kiểu Muqarnas, dạng tổ ong.
Tường bao được gia cố bởi các trụ tường lớn hình tròn.
Trong công trình lưu giữ những bức phù điêu đẹp và một số cửa gỗ và bạc quý giá, trưng bày một bộ sưu tập đồ sứ do hoàng đế Trung Hoa tặng.

Phối cảnh công trình Chini-khānā, Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din tại Ardabil, Iran; bên phải ảnh là công trình Jannat-sarā
Bên trong công trình Chini-khānā, Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din tại Ardabil, Iran

Chi tiết trang trí trần nhà Chini-khānā, Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din tại Ardabil, Iran

Đồ sứ Bình đựng nước bằng sứ men lam trắng thế kỷ XVII (phải); Đĩa có nắp đậy bằng men ngọc (xanh lục) thế kỷ XVII được lưu giữ tại Chini-khānā, Ardabil, Iran
5.7. Jannat-sarā – Nhà thờ Hồi giáo
Jannat-sarā (hình vẽ ký hiệu G) là một nhà thờ Hồi giáo, nằm tại đông bắc của công trình Chini-khānā.
Nhà thờ có quy mô lớn với mái vòm tương tự như công trình Chini-khānā.
Đây là tòa nhà cao nhất trong Quần thể, có mặt bằng hình lục giác, được bao quanh 3 phía bởi các bức tường dày tạo thành các hốc tường dạng vòm.
Khu vực chính của Nhà thờ Hồi giáo, được trang trí lộng lẫy bằng thảm thêu, và xung quanh là những chiếc bàn cao, nơi đặt rất nhiều sách, nơi các học giả (Mollah) chủ trì các nghi lễ.

Phối cảnh mặt phía bắc Nhà thờ Hồi giáo Jannat-sarā, Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din tại Ardabil, Iran

Phối cảnh mặt phía nam Nhà thờ Hồi giáo Jannat-sarā, nhìn từ Sân trong Sāhat, Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din tại Ardabil, Iran

Nội thất Nhà thờ Hồi giáo Jannat-sarā, Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din tại Ardabil, Iran
5.8. Sāhat – Sân trong chính dành riêng cho phụ nữ
Sân trong Sāhat/Sahn (Sāhat Area, hình vẽ ký hiệu H) là sân chính nằm tại trung tâm của Khu vực Đền thờ. Sân có kích thước 31 x 16m. Lối vào khu phức hợp là qua một hành lang dài.
Trong kiến trúc nhà ở truyền thống của Ba Tư, sân trong là không gian của các ngôi nhà thường thuộc khu vực riêng tư của phụ nữ (andaruni) và nam giới (biruni). Tại khu vực Andaruni, phụ nữ trong nhà được tự do đi lại mà không bị người ngoài nhìn thấy. Đây cũng là nơi phụ nữ có thể tương tác với người thân mà không cần tuân theo quy định về trang phục hoặc không cần đội khăn trùm đầu.

Sân trong chính, Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din tại Ardabil, Iran

Mặt phía tây của Sân trong chính, Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din tại Ardabil, Iran
5.9. Cổng Shāh Abbāsi
Cổng Shāh Abbāsi (Shāh Abbāsi gate/lofty Gateway, hình vẽ ký hiệu I), còn gọi là Cổng cao cả, nằm tại phía tây bắc Sân trong.
5.10. Sân giữa
Sân giữa (Middle yard/passageway, hình vẽ ký hiệu J) hẹp như một hành lang, nằm tại phía tây của Khu vực Đền thờ. Sân hay hành lang nối 2 sân trong: Sân vườn ngoài (Sân vườn/Arsa, hình vẽ ký hiệu M) và Sân trong (Sāhat Area, hình vẽ ký hiệu H).

Phối cảnh Sân giữa hay hành lang hướng tới Sân trong chính, Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din tại Ardabil, Iran
5.11. New Chilla Khānā – Nhà ẩn cư mới
New Chilla Khānā (Cheleh Khaneh, hình vẽ ký hiệu K) nằm tại phía tây của Khu vực Đền thờ, là nhà ẩn cư, nơi mà một tín đồ Sufi có thể thực hành khổ hạnh và sống cô độc. Tại đây có hai nhà ẩn cư. Cheleh Khaneh cũ hơn (hình vẽ ký hiệu W) được thiết kế cho Sheikh Safi Al-Din và Cheleh mới thuộc về con trai ông.
Cheleh Khaneh là không gian để các tín đồ Sufi trải qua 40 ngày ẩn dật, sám hối và thiền định.
5.12. Dār al-Hadith – Hội trường
Dār al-Hadith (Dār al-Mutawalli (hình vẽ ký hiệu L) nằm tại phía tây nam của Khu vực Đền thờ. Đây là một hội trường dành riêng cho việc nghiên cứu Hadith (truyền thuyết, giai thoại chứa đựng những lời nói, hành động được cho là của nhà tiên tri Hồi giáo Muhammad hoặc những người thân cận của ông).
Hội trường được vua Shāh Ismāil (Ismail là người sáng lập và là vị vua đầu tiên của triều đại Safavid, trị vì từ năm 1501 – 1524) xây dựng.

Mặt trước Hội trường Dār al-Hadith, Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din tại Ardabil, Iran
5.13. Lăng mộ mẹ vua Shāh Ismāilś
Lăng mộ mẹ vua Shāh Ismāilś (Shāh Ismāilś mother tomb, hình vẽ ký hiệu S) nằm tại trung tâm của Khu vực Đền thờ.
6. Khu vực xung quanh đền thờ
Nghĩa trang
Nghĩa trang của các vị tử vì đạo (Shahidgāh, hình vẽ ký hiệu Q) gồm nhiều cụm lăng mộ, nằm tại phía bắc, đông và nam của Khu vực Đền thờ.
Đây là nơi tưởng niệm và tôn vinh các liệt sĩ, với những hàng mộ được đánh dấu bằng bia mộ hoặc đài tưởng niệm và là một địa điểm linh thiêng nơi du khách thường đến để bày tỏ lòng kính trọng.

Tàn tích nghĩa trang (phía sau ảnh là Nhà thờ Hồi giáo), Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din tại Ardabil, Iran
Sân trước khu lăng mộ
Sân trước khu lăng mộ (Maqāber courtyard, hình vẽ ký hiệu R), nằm tại phía nam của Quần thể. Đây là sân phía trước của đền thờ hay lăng mộ Sheikh Safi al-din.
Sân trước lăng mộ Sheikh Safi al-din, Ardabil, Iran
Khu Sharbat-Khānā – Nhà ẩn cư cũ
Khu Sharbat-Khānā (hình vẽ ký hiệu W) nằm tại phía tây của Khu vực Đền thờ. Đây là nhà ẩn cư cũ, đối diện là Nhà ẩn cư mới (New Chilla Khānā/Cheleh Khaneh hình vẽ ký hiệu k). Công trình được thiết kế cho Sheikh Safi Al-Din. Hiện tại, công trình chỉ còn tàn tích móng.

Tàn tích móng của Khu nhà ẩn cư cũ, Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din tại Ardabil, Iran
Di tích nhà tắm của Đền thờ
Di tích nhà tắm của đền thờ (Discovered remains of shrine bath, hình vẽ ký hiệu Y) nằm tại phía bắc của Khu vực Đền thờ, được phát hiện vào năm 2026. Nhà tắm là một phần của Quần thể, như một thành phố thu nhỏ, cung cấp các dịch vụ cho người hành hương và cư dân, theo truyền thống Sufi tại triều đại Safavid.

Tàn tích nhà tắm, Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din tại Ardabil, Iran
Các tàn tích khác
Hiện tại, Quần thể đang tiếp tục được khám phá và đã phát hiện được thêm nhiều di tích mới:
Các phòng phía bắc của Kauther (Kawthar) hình chóp (Northern chambers of Spiring like Kauther, hình vẽ ký hiệu U, nằm tại phía tây của Khu vực Đền thờ; Nhà của Sayyed Sheikh Shāh ebn-e Khwāja Hasan Beyg Safawi (Sayyed Sheikh Shāh ebn-e Khwāja Hasan Beyg Safawi house, hình vẽ ký hiệu V) nằm tại phía tây của Khu vực Đền thờ; Di tích Kauther (Kawthar/ dòng sông Thiên đường) hình chóp (Discovered remains of Spiring Like Kauther, hình vẽ ký hiệu X), nằm tại phía tây Khu vực Đền thờ, được phát hiện vào năm 1995; Di tích Āsh-Khānā (Discovered remains of Āsh-Khānā, hình vẽ ký hiệu Z) nằm tại phía bắc của Khu vực Đền thờ, được phát hiện vào năm 2006.
Di sản Quần thể Tu viện và Đền thờ Sheikh Safi al-din ở Ardabil, Iran là nơi ẩn cư tâm linh theo truyền thống Sufi, sử dụng các hình thức kiến trúc truyền thống Iran để tối đa hóa việc sử dụng không gian sẵn có nhằm đáp ứng nhiều chức năng khác nhau (Thư viện, nhà thờ Hồi giáo, trường học, lăng mộ, bể chứa nước, bệnh viện, nhà bếp, tiệm bánh và một số văn phòng). Đây là một quần thể hiếm có với các yếu tố của kiến trúc Hồi giáo thời Trung cổ, là một trung tâm hành hương lớn và là một ví dụ tiêu biểu về kiến trúc triều đại Safavid với các mái vòm được trang trí bằng những viên gạch và thư pháp lộng lẫy, minh chứng cho tay nghề thủ công tinh xảo của thời đại. Đây là một quần thể thần bí hoàn hảo, có ảnh hưởng nhất, đẹp nhất và tinh tế nhất, phản ánh các nguyên tắc của dòng tu Shia.
Đặng Tú, Bộ môn KTCN, ĐHXD
Nguồn :
https://whc.unesco.org/en/list/1345/
https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1345.pdf
https://en.wikipedia.org/wiki/Iran
https://en.wikipedia.org/wiki/Sufism
https://en.wikipedia.org/wiki/Safi-ad-Din_Ardabili
https://en.wikipedia.org/wiki/Sheikh_Safi_al-Din_Kh%C4%81neg%C4%81h_and_Shrine_Ensemble
https://en.wikipedia.org/wiki/Andaruni
https://www.romeartlover.it/Ardabil.html
https://ensani.ir/file/download/article/1599975268-10293-1-251.pdf
Danh sách và bài viết về Di sản thế giới tại châu Á và châu Đại Dương
Danh sách và bài viết về Di sản thế giới tại châu Âu
Danh sách và bài viết về Di sản thế giới tại châu Mỹ
Danh sách và bài viết về Di sản thế giới tại châu Phi
|